Hücre Bölünmesi Terim Tanımları ve Mitoz Bölünmenin Evreleri

Hücre Bölünmesi Terim Tanımları ile Karşınızdayız.

Bu yıl, bu konuda öğreneceğiniz 2 yeni terim var. Bunlar sentromer ve kinetokor. Tanımlarını aşağıda bulabilirsiniz.

  • DNA (Deoksiribo Nükleik Asit), canlıların genetik bilgilerini içeren yapıdır.
  • DNA’da (ya da bazı virüslerde RNA’da) özgül bir nükleotit dizisinden oluşmuş kalıtsal bilgiyi taşıyan birime gen adı verilir.
  • Bir organizmadaki genlerin tümüne de genom denir.
  • Eşlenen bir kromozomun iki parçasından her birine kromatit adı verilir.
  • Bir kromozomun birbirinin kopyası olan iki kromatitine ise kardeş kromatitler denir.
  • Kardeş kromatitleri bir arada tutan bölgeye sentromer denir. (Yeni Terim)
  • Sentromerde bulunan iğ ipliklerinin bağlandığı proteinlere kinetokor adı verilir. (Yeni Terim)
  • Yeni oluşmuş bir hücrenin bölünerek yeni hücreler meydana getirmesi sürecine hücre döngüsü denir.

Mitoz Bölünme

Şimdi ise mitoz bölünmenin evrelerini ve o evrelerin tanımlarını öğreneceğiz.

İnterfaz

Hücre döngüsünün yaklaşık %90’ı interfazda geçer. Yaşamsal faaliyetlerin devam ettiği interfaz ayrıca
hücrenin hızla büyüdüğü, metabolizmanın hızlandığı ve bölünme ile ilgili hazırlıkların yapıldığı en uzun
evredir. İnterfazda hücrenin hacmi artar ve DNA eşlenmesi gerçekleşir. ATP ve protein sentezi gibi metabolik
olaylar hızlanır, mitokondri gibi organellerin sayısı artar. İnterfaz, sitokinez evresi tamamlandığında
başlar ve mitoz başlayana kadar devam eder. Hayvan hücresinde sentrozom interfazda eşlenir. Bitki hücrelerinde sentrozom bulunmadığı için sentrozom eşlenmesi görülmez.

(Bundan sonraki İnterfaz tanımını dikkatli okuyun. Çünkü bu bilgileri bu sene öğreneceksiniz.)

Üç alt evreden oluşan interfazın ilk evresi G1’dir. Sitokinez sonundan S evresine kadar geçen dönemi kapsar. Bu evrede yavru hücre büyür ve S evresine hazırlanır. G1 evresinin ne kadar süreceği hücreden hücreye farklılık gösterir. Bazı özelleşmiş hücrelerde G1 evresi çok uzun sürebilir. Bu durumda hücrede metabolik olaylar devam eder ancak hücre bölünmesi gerçekleşmez. Hızlı bölünen embriyonik hücrelerde ise G1 evresi görülmeden S evresine geçilir.       S evresinde hücrenin DNA’sı kendini eşlediğinden genetik materyal iki katına çıkar. G2 evresinde hücre büyümeye devam eder ve mitoz için hazırlıklarını tamamlar.

Mitotik Evre

Mitotik evre, bölünme ile ilgili tüm hazırlıklar yapıldıktan sonra bölünmenin gerçekleştiği evredir.
Farklı kromozom takımlarına sahip (n, 2n, 3n gibi) hücrelerde gerçekleşebilir. Ökaryotik tek hücrelilerde
üremeyi; çok hücrelilerde ise çoğunlukla büyümeyi, gelişmeyi, yenilenmeyi, kromozom yapısı ve sayısı
değişmediğinden kalıtsal devamlılığı sağlar. Çok hücreli organizmaların hücreleri sınırsız bölünme yeteneğine sahip değildir. Bitkilerin meristem dokularının, sınırsız bölündükleri kabul edilir. Yeryüzünde tespit edilen en yaşlı bitkinin 80 000 yıl yaşayabildiği tahmin edilmektedir. Sınırsız yaşayan bir bitki yoktur. Mitotik evre sonunda bir hücreden aynı kalıtsal özelliğe sahip iki yavru hücre oluşur. Oluşan hücrelerin büyüklüğünde, organel sayısında
ve sitoplazma miktarında farklılıklar olabilir. Mitotik evre iki süreçten oluşur:
1. Çekirdek Bölünmesi (Karyokinez / Mitoz)
2. Sitoplazma Bölünmesi (Sitokinez)                                                                                                                                                    —————————————————————————————————————————————-

1. Çekirdek Bölünmesi (Karyokinez / Mitoz)

Mitoz çekirdek bölünmesi olup hücresel döngünün bir evresidir. Bu evrede hücrenin tüm kalıtsal
bilgileri yeni oluşacak çekirdeklere geçmektedir. Mitoz, çok hücrelilerde zigot oluşumuyla başlayıp canlının
yaşamının sonuna kadar devam eder.

Mitoz dört evrede gerçekleşir:

  • Profaz
  • Metafa
  • Anafaz
  • Telofaz
Profaz

Profaz başlangıcında kromatin iplikler katlanıp kısalarak ve sıkıca kıvrılarak tek tek görülebilen kromozom
hâlini almaya başlar. Çekirdekçikler kaybolur. Çekirdek zarı ve endoplazmik retikulum parçalanmaya
başlar. Mitotik iğ iplikleri oluşur. Hayvan hücrelerinde iğ iplikleri sentrozom tarafından oluşturulur.
İğ ipliklerinin bazıları kromozomların kinetokorlarına bağlanırken bazıları da doğrudan karşılıklı sentrozomlara
bağlanır. Her bir kromozom sentromer bölgelerinden birbirine tutunmuş özdeş iki kromatitten
oluşur. Kromozomlardaki kromatitlerin her biri bir kinetokora sahiptir. Kinetokorlara tutunan iğ iplikleri
kromozomları ileri geri hareket ettirir. Sentrozoma sahip olan hücrelerde interfazda eşlenen sentrozomlar, aralarındaki mikrotübüllerin uzamasıyla birbirinden uzaklaşır ve zıt kutuplara doğru gider. Profaz sonuna doğru çekirdek zarı parçalanır. Profazda meydana gelen olaylar, bitki hücrelerinde hayvan hücrelerine göre farklılıklar gösterir. Bunlardan biri mitotik iğ ipliklerinin oluşumunda görülür. Bitki hücrelerinde sentrozom olmadığı için iğ
ipliklerini mikrotübül organize edici bölge oluşturur. İğ ipliklerinin oluşumlarındaki farklılık
görevlerini değiştirmez.

Metafaz

İğ ipliklerine kinetokorlarından tutunmuş kromozomlar, hücrenin ekvatoral düzleminde (metafaz
plağı) yan yana dizilir. Metafaz kromozomların en belirgin görüldüğü evredir.

Kromozomların büyüklük ve biçimine göre çiftler hâlinde görüntülenmesi yöntemine karyotip denir. Metafazda kromozomlarınkaryotipi çıkarılarak varsa sayı ve şekil bakımından kromozom anormallikleri belirlenir. Bu yöntemle
kalıtsal bazı hastalıkların erken teşhisi konulur.

Anafaz

Kinetokorlara bağlı iğ iplikleri (mikrotübüller) sayesinde ve sentromer bölgesindeki proteinlerin çözülmesiyle
ayrılan kardeş kromatitler, zıt kutuplara çekilir. Bu olay anafazın başlangıcı olarak kabul edilir.
Birbirinin kopyası olan kardeş kromatitler, kutuplara gitmek üzere ayrıldığında artık kromozom olarak
adlandırılır. Kinetokorlara bağlı olmayan iğ ipliklerinin uzaması sonucu hücrenin boyu uzar. Bu durum
hayvan hücrelerinde sitoplazma bölünmesini kolaylaştırır. Kromozomlar kutuplara ulaştığında anafaz
tamamlanır.

Telofaz

Çekirdek zarının yeniden oluşmasıyla iki çekirdekli bir hücre oluşur. İğ iplikleri kaybolur. Çekirdekçikler
yeniden oluşur. Kromozomların yoğunlaşması çözülerek kromatin ipliklere dönüşür ve çekirdek
bölünmesi tamamlanır. Genellikle telofazın sonuna doğru bitki hücrelerinde orta
lamel (ara plak) oluşumu, hayvan hücrelerinde sitoplazma boğumlanması başlar.

2. Sitoplazma Bölünmesi (Sitokinez)

Çekirdek bölünmesinin ardından meydana gelen sitoplazma bölünmesine sitokinez denir. Sitokinez
genellikle telofazla başlar ve mitozun bitişinden kısa bir süre sonra iki yavru hücre oluşur. Sitokinez bitki
ve hayvan hücrelerinde farklıdır. Hayvan hücrelerinde mikroflamentlerin kasılmasıyla hücre zarının her
iki yönde dıştan içe boğumlanması, sitoplazmayı ikiye böler.

Bitki hücrelerinde hücre çeperi bulunduğu için boğumlanma gerçekleşmez. Golgiden ayrılan keseciklerin
orta lamel oluşturmasıyla sitoplazma bölünmesi sağlanır. Lamel oluşumu, ortada başlayıp
merkezden kenarlara doğru iki yönde zara değinceye kadar devam eder.

UYARI!: Bazı hücreler birden fazla çekirdeğe sahiptir. Bu hücrelerin, hücre döngüsünde
interfaz ve karyokinez gerçekleşirken sitokinez gerçekleşmediği için çok çekirdekli
hücreler oluşur. Bazı mantar hücreleri ve paramesyum, bu yolla hücredeki çekirdek
sayısını artırabilir.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir